Τα βλαστοκύτταρα έχουν χαρακτηριστεί από τον ερευνητή της κλινική Mayo δρ. Άτα Μπεχφάρ, «κυτταρικά Στελθ», θέλοντας να δείξει το μέγεθος των δυνατοτήτων τους. Πρόκειται για «πρωτογενή» κύτταρα που έχουν τη δυνατότητα να εξελίσσονται με τη σωστή παρέμβαση σε κάθε είδους ανθρώπινο ιστό, για παράδειγμα σε μυϊκό ή νευρικό ιστό ή σε οποιονδήποτε από τα 200 είδη ιστών που υπάρχουν στο ανθρώπινο σώμα.
Τα βλαστοκύτταρα χωρίζονται σε κατηγορίες.:
Υπάρχουν τα εμβρυϊκά βλαστοκύτταρα, τα οποία έχουν τις μεγαλύτερες δυνατότητες αλλά και προκαλούν το μεγαλύτερο ηθικό δίλημμα. Παίρνονται από ένα γονιμοποιημένο ωάριο πριν συμπληρωθεί η τέταρτη μέρα από τη γονιμοποίηση, πράγμα που σημαίνει ότι το γονιμοποιημένο αυτό ωάριο δεν θα έρθει ποτέ στη ζωή ως ανθρώπινο ον. Όμως, αυτά τα εμβρυϊκά βλαστοκύτταρα είναι «παντοδύναμα» (totipotent) καθώς μπορούν να μετατραπούν σε κάθε είδος ιστού.
Επίσης, υπάρχουν τα εμβρυϊκά βλαστοκύτταρα που προέρχονται από το έμβρυο όταν αυτό είναι 4-5 ημερών, που έχουν τη δυνατότητα να διαφοροποιηθούν σε μεγάλο αριθμό διαφορετικών κυττάρων και ονομάζονται «ολοδύναμα» (pluripotent).
Έχουμε ακόμη τα βλαστοκύτταρα των ενηλίκων, που βρίσκονται στους περισσότερους ιστούς και όργανα του σώματος. Αυτά, μπορούν να «ανανεωθούν», αλλά έχουν περιορισμένη δυνατότητα να διαφοροποιηθούν – δηλαδή ουσιαστικά να επιτελέσουν άλλη λειτουργία. Τα κύτταρα αυτά είναι «πολυδύναμα» (multipotent).
Τέλος υπάρχουν τα βλαστοκύτταρα του ομφαλοπλακουντικού αίματος, τα οποία είναι αιμοποιητικά και τα οποία ανήκουν επίσης στα «πολυδύναμα» κύτταρα. Το ενδιαφέρον με τα βλαστοκύτταρα αυτά είναι ότι παρουσιάζουν το φαινόμενο της «πλαστικότητας» - ιδιότητα που αποτελεί τη βάση όλης της κυτταρικής θεραπείας- που σημαίνει ότι μπορούν κάτω από τις κατάλληλες συνθήκες να ωριμάσουν σε κύτταρα διαφορετικού ιστού και να λειτουργήσουν επίσης ως πολυδύναμα.
Η πιο σημαντική πρόσφατη εξέλιξη
Όπως αναφέρεται σε δημοσίευμα της εφημερίδας «Ελεύθερος Τύπος» η τελευταία σημαντική εξέλιξη στην έρευνα για τα βλαστοκύτταρα διεθνώς είναι η ανακάλυψη ότι τα ενήλικα κύτταρα μπορούν να «αποδιαφοροποιηθούν» να επιστρέψουν δηλαδή στη φάση που ήταν «ολοδύναμα» ή αλλιώς, στη φάση πριν αναλάβουν ένα συγκεκριμένο ρόλο. Οι καθηγητές Yamanaka από την Ιαπωνία και Thomson από τις Η.Π.Α. κατάφεραν να φέρουν αυτή τη μετατροπή, εισάγοντας τέσσερα γονίδια στα σωματικά κύτταρα.
Τι «ετοιμάζουν» οι Έλληνες ερευνητές
Σύμφωνα με το ρεπορτάζ του «Ελεύθερου Τύπου», κοινό σημείο της έρευνας στα ελληνικά εργαστήρια είναι ότι χρησιμοποιείται κυτταρικό υλικό από ποντίκια, αφού ο μηχανισμός της εμβρυογένεσης σε αυτά, μοιάζει στο μέγιστο βαθμό με αυτόν του ανθρώπου. Όμως οι έλληνες επιστήμονες ευελπιστούν ότι η έρευνά τους θα μπορέσει να επεκταθεί με τη χρήση ανθρώπινων κυττάρων. Το ρεπορτάζ παρουσιάζει τις έξι ερευνητικές ομάδες που υπάρχουν στην Ελλάδα, τα πεδία έρευνας που έχουν επιλέξει και τις εξελίξεις στην έρευνα της κάθε ομάδας.
Σήμανση με γονίδια – «μάρτυρες» και με γονίδια – «αυτοκτονίας»
Στο Εργαστήριο Βιολογίας Βλαστικών Κυττάρων του Ερευνητικού Κέντρου Βιοϊατρικών Επιστημών «Αλέξανδρος Φλέμινγκ», το ενδιαφέρον στρέφεται στη δυνατότητα που δίνουν για θεραπεία νευροεκφυλιστικών ασθενειών όπως το Αλτσχάιμερ αλλά και στη δυνατότητα θανάτωσης καρκινικών κυττάρων. Η συντονίστρια δρ. Ευ. Ρεμπούτσικα εξηγεί ότι η ομάδα μελετά το «δυναμικό» των βλαστικών κυττάρων και στη συνέχεια έρχεται η σήμανσή τους με συγκεκριμένα γονίδια.
«
Ένας τρόπος είναι να τα σημάνουμε με γονίδια – “μάρτυρες” (π.χ. μια φθορίζουσα πρωτεΐνη) ώστε να μπορεί ο γιατρός -μετά τη μεταμόσχευση- να τα παρακολουθεί. Επιπλέον, υπάρχει η δυνατότητα “θανάτωσης” των κυττάρων σε περίπτωση που κάτι δεν πάει καλά. Πρόκειται για τα λεγόμενα “γονίδια αυτοκτονίας”, που μπορούν να εκφράζονται στα μεταμοσχευμένα κύτταρα τα οποία ο γιατρός έχει τη δυνατότητα να σκοτώσει χορηγώντας εξωγενές φάρμακο. Επόμενο κομμάτι είναι η υπερέκφραση γονιδίων που μπορούν να σκοτώσουν καρκινικά κύτταρα. Ενα από τα γονίδια αυτά είναι το TRAIL. Προσπαθούμε να δημιουργήσουμε μια συνεχή πηγή έκφρασής του σε νευρικά βλαστικά κύτταρα γιατί έχει βρεθεί ότι πηγαίνει γύρω-γύρω από τα γλοιώματα. Πηγαίνοντας εκεί και εκκρίνοντας συνεχώς αυτούς τους παράγοντες θα μπορούσαν να εξολοθρεύουν τους καρκίνους επιτόπου».
«Μεσέγχυματικά» κύτταρα
Στο Ανοσολογικό Κέντρο του «Αγιος Σάββας» η έρευνα επικεντρώνεται στις δυνατότητες των μεσεγχυματικών κυττάρων, που προέρχονται είτε από το μυελό των οστών είτε από το αίμα του ομφάλιου λώρου. Από αυτά μπορούν να προκύψουν πολλά είδη ιστών, ενώ έχουν και ανοσοκατασταλτικές ιδιότητες.
Κλινική μελέτη σε ασθενείς με εμφράγματα έδειξε ότι η έγχυση μεσεγχυματικών βλαστοκυττάρων στο σημείο της βλάβης φέρνει πολύ καλά αποτελέσματα και επιπλέον βελτίωση του ρυθμού της καρδιάς σε περίπτωση αρρυθμίας.
«
Σε μεσεγχυματικά βλαστικά κύτταρα από τον ομφάλιο λώρο εξετάζουμε τον τρόπο με τον οποίο επιδρούν σε αυτά ορισμένα γονίδια. Τα μεσεγχυματικά κύτταρα παρουσιάζουν και ανοσοκατασταλτική ιδιότητα και μελλοντικά ίσως να μπορούσαν να αποτελέσουν μια πολλά υποσχόμενη θεραπεία για τα αυτοάνοσα νοσήματα», εξηγεί ο διευθυντής του Κέντρου κ. Μιχάλης Παπαμιχαήλ και πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Εταιρείας Ανοσοθεραπείας Κατά του Καρκίνου.
Κύτταρα που παράγουν ινσουλίνη
Στον Τομέα Αναπτυξιακής Βιολογίας του Ιδρύματος Ιατροβιολογικών Ερευνών της Ακαδημίας Αθηνών, η έρευνα στρέφεται στα ινσουλινοπαραγωγά καθώς και στα νευρικά κύτταρα.
Στόχος της ομάδας είναι η μετατροπή εμβρυϊκών βλαστοκυττάρων σε ινσουλινοπαραγωγά για την αντιμετώπιση του διαβήτη και η δημιουργία νευρικών κυττάρων με συγκεκριμένες ιδιότητες για τη θεραπεία νευροεκφυλιστικών παθήσεων και τραυμάτων της σπονδυλικής στήλης.
Η ομάδα έχει πετύχει τη δημιουργία ινσουλινοπαραγωγών κυττάρων από εμβρυϊκά βλαστοκύτταρα ποντικού, τα οποία μάλιστα αποκρίνονται στην παρουσία γλυκόζης με έκκριση ινσουλίνης. Τα αποτελέσματα δημοσιεύθηκαν στο επιστημονικό περιοδικό «Stem Cells» και η έρευνα έχει προσελκύσει χρηματοδότηση από το αμερικανικό Juvenile Diabetes Research Foundation. Ο ερευνητής δρ. Σεραφειμίδης αναφέρει: «
Για ασθένειες όπως ο διαβήτης υπάρχουν δύο δρόμοι, η μία είναι η κυτταρική υποκατάσταση, να βάλουμε δηλαδή καινούργια ινσουλινοπαραγωγά κύτταρα στον οργανισμό, και η άλλη είναι να ενεργοποιήσουμε τα ενδογενή κύτταρα που υπάρχουν ήδη στο πάγκρεας, ώστε να πολλαπλασιαστούν γρήγορα και να αναπληρώσουν μόνα τους την έλλειψη».
Δημιουργώντας νευρώνες
Στο Εργαστήριο Κυτταρικής και Μοριακής Νευροβιολογίας του ελληνικού Ινστιτούτου Παστέρ, η έρευνα έχει στόχο τη θεραπεία νευροεκφυλιστικών ασθενειών και τραυμάτων του εγκεφάλου και της σπονδυλικής στήλης.
Η διευθύντρια του Εργαστηρίου δρ. Ρεββέκα Μάτσα εξηγεί ότι η ομάδα ξεκίνησε να μελετά τη γέννηση των νευρώνων κατά την ανάπτυξη του εγκεφάλου και ειδικά πώς τα νευρικά προγονικά κύτταρα πολλαπλασιάζονται και πώς διαφοροποιούνται σε νευρώνες.
Η ερευνήτρια κ. Δήμητρα Θωμαϊδου εξηγεί: «
Στόχος μας είναι να αυξήσουμε το ποσοστό των νευρώνων που προκύπτουν από τη διαφοροποίηση των νευρικών βλαστοκυττάρων, ώστε να τα χρησιμοποιήσουμε για τη θεραπεία νευροεκφυλιστικών νοσημάτων. Πώς το κάνουμε αυτό; Εισάγοντας συγκεκριμένα γονίδια στα νευρικά βλαστικά κύτταρα που βοηθούν τη διαφοροποίησή τους σε νευρώνες». Για την εισαγωγή των γονιδίων αυτών χρησιμοποιούνται ως οχήματα γενετικά μεταλλαγμένοι ιοί.
Αντικατάσταση των κατεστραμμένων ιστών με υγιείς
Στόχος της έρευνας του Ινστιτούτου Μοριακής Βιολογίας και Βιοτεχνολογίας στο Ιδρυμα Τεχνολογίας και Ερευνας, είναι η δημιουργία υγιών ιστών που θα αντικαταστήσουν τους κατεστραμμένους, με τη μελέτη της έκφρασης των εμβρυϊκών βλαστοκυττάρων. Η κ. Νίκη Κρετσοβάλη εξηγεί πώς:
«
Η μελέτη των γενετικών παραγόντων γίνεται με τη χρήση μικροσυστοιχιών DNA που δίνουν πληροφορίες για το μεταγραφικό πρότυπο διαφόρων σταδίων διαφοροποίησης των βλαστικών κυττάρων. Παράλληλα με τη γενετική ή επιγενετική ανάλυση διερευνούν σημαντικές αλλαγές στη δομή της χρωματίνης που καθορίζουν τις λειτουργίες των γονιδίων».
Σε συνεργασία με την ερευνητική ομάδα του κ. Α. Χατζόπουλου (Πανεπιστήμιο Vanderbilt, ΗΠΑ) η ίδια ομάδα προσπαθεί επίσης να «κατευθύνει» τη διαφοροποίηση των εμβρυονικών βλαστοκυττάρων προς ενδοθηλιακά κύτταρα. Πρόκειται για έναν τομέα με σημαντικές πιθανές ιατρικές εφαρμογές κυτταρικής θεραπείας καρδιαγγειακών ή κακοήθων ασθενειών.
Κύτταρα της καρδιάς και του αίματος
Το Εργαστήριο Βιολογίας της Ιατρικής Σχολής του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων επικεντρώνεται στη μελέτη μηχανισμών διαφοροποίησης εμβρυϊκών βλαστοκυττάρων προς τη μεσοδερμική κατεύθυνση, από όπου μπορούν να προκύψουν ιστοί του καρδιαγγειακού συστήματος καθώς και αιμοποιητικά κύτταρα. Ο επίκουρος καθηγητής του Εργαστηρίου κ. Παναγιώτης Κούκλης, αναφέρει: «
Το επόμενο βήμα είναι η ανάπτυξη των κυττάρων που παράγονται in vitro πάνω σε συνθετικά, ημι-συνθετικά ή άμορφα βιολογικά νανο-υλικά και η μεταμόσχευσή τους σε εμφραγματικά ζώα, ώστε να διαπιστωθεί η αναπλαστική τους ικανότητα».
«Μια ιστορία βλαστοκυττάρων»
Η ταινία «A stem cell story» δημιουργήθηκε από την ομάδα επιστημόνων EuroStemCell που χρηματοδοτείται από την Ευρ. Επιτροπή. Κέρδισε το βραβείο καλύτερης παραγωγής στο Φεστιβάλ Επιστημονικών Ταινιών του Tromso, το βραβείο καλύτερης ταινίας μικρού μήκους στο Scinema (Αυστραλία), και έχει επιλεγεί στο διαγωνιστικό τμήμα του Φεστιβάλ Επιστημονικών Ταινιών της Μπανγκόκ, της Βασιλείας (Ελβετία) και του Μιλάνο. Σε αυτήν παρουσιάζονται τα δεδομένα της έρευνας για τα βλαστοκύτταρα, οι εξελίξεις, οι εφαρμογές και τα ηθικά διλήμματα. (cosmo.gr)
Στο άρθρο είχε κι αυτό το πολύ ωραίο βίντεο.