Ο Όμηρος και το ομηρικό ζήτημα

[Κασσάνδρα]

Η αναμφισβήτητη παρακμή του πολιτισμού, που παρατηρήθηκε ύστερα από τον τρωικό πόλεμο, δεν ήταν το ίδιο έντονη σ΄ όλα τα μέρη του Μεσογειακού κόσμου. Περισσότερο απ΄ όλα τα μέρη υπόφερε η Βαλκανική χερσόνησος και κυρίως η Πελοπόννησος και μερικά νησιά του Αιγαίου, μαζί και η Κρήτη. Απόδειξη της πισωδρόμησης της βιοτεχνίας και της πτώσης της καλαισθησίας αποτελούν τα αγγεία του Διπύλου, που ανακαλύφθηκαν στα περίχωρα της Αθήνας. Τα αγγεία αυτά, μεγάλα στις διαστάσεις, είναι αρκετά χοντροφτιαγμένα από άποψη διακόσμησης και σχεδίου. Παρ΄ όλα αυτά όμως δεν παρουσιάστηκε ολοκληρωτική ρήξη ανάμεσα στην κρητο-μυκηναϊκή και την κατοπινή, τη λεγόμενη ομηρική περίοδο της αρχαίας ιστορίας, ακόμα και στο δυτικό τμήμα του ελληνικού κόσμου.
Πιο σταθερά διατηρήθηκαν οι κρητο-μυκηναϊκές παραδόσεις στο ανατολικό μέρος του ελληνικού κόσμου, στη Μικρά Ασία και τα γειτονικά νησιά, όπου κατέφευγε ο αχαϊκός πληθυσμός πιεζόμενος από τους βάρβαρους Δωριείς. Στη διάρκεια μερικών αιώνων το ανατολικό τμήμα ήταν το πιο πρωτοπόρο και πολιτισμένο μέρος του Μεσογειακού κόσμου. Δυστυχώς, οι πληροφορίες μας τόσο για τη Μικρά Ασία, όσο και γενικά για όλη την Ελλάδα για τα τετρακόσια χρόνια (12ος-8ος αιώνες π.Χ.), δηλαδή από τον καιρό του τρωικού πολέμου ως την (σύμφωνα με την παράδοση) αρχή της ιστορίας της Ελλάδας, είναι φτωχές κι αντιφατικές. Η μοναδική σχεδόν πηγή αυτής της εποχής είναι τα έπη του Ομήρου, η "Ιλιάδα" και η "Οδύσσεια".
Γύρω από τα ομηρικά έπη και το πρόσωπο του δημιουργού τους σχηματίστηκε ολόκληρη φιλολογία και γεννήθηκε ένα ιδιαίτερο ζήτημα, το ομηρικό ζήτημα. Το ομηρικό ζήτημα πέρασε ένα μακρύ δρόμο ανάπτυξης. Ως τον 5ο αιώνα οι ίδιοι οι Έλληνες δεν αμφέβαλλαν για την ύπαρξη του Ομήρου, αποδίδοντας σ΄ αυτόν όλα τα επικά έργα που αναφέρονται στον τρωικό πόλεμο και τους ύμνους προς τιμή των θεών. Πρώτος ο Ηρόδοτος παίρνει κάπως κριτική στάση απέναντι στον Όμηρο. Ύστερα απ΄ αυτό ο αριθμός των έργων, που μέχρι τότε δημιουργό τους θεωρούσαν τον Όμηρο, άρχισε ολοένα και περισσότερο να λιγοστεύει. Πολύ μακριά στην κριτική των ποιημάτων που απόδιδαν στον Όμηρο και στη διαπίστωση σ΄ αυτά μιας σειράς αντιφάσεων, τράβηξε ο σοφιστής Ζωίλος (4ος αιώνας π.Χ.), που τον ονόμασαν "ομηρομάστιγα". Στην αλεξανδρινή εποχή είχαν δημιουργηθεί πάνω στην κριτική των ομηρικών κειμένων ολόκληρες σχολές.
Στη νεότερη εποχή το ομηρικό ζήτημα ξαναγεννήθηκε το 18ο αιώνα, τον αιώνα του διαφωτισμού, του ορθολογισμού και του κριτικισμού. Η αρχή έγινε από το γάλλο αββά ντ΄ Ομπινιάκ και τον ιταλό ιστορικό-κοινωνιολόγο Βίκο. Τις ιδέες του Ομπινιάκ και του Βίκο τις ανέπτυξε παραπέρα ο γερμανός καθηγητής της Χάλ, Φρίντριχ Αουγκουστ Βόλφ. Στα "Προλεγόμενα στον Ομηρο" (1795) ο Βόλφ προσπαθούσε ν΄ αποδείξει ότι η "Ιλιάδα" και η "Οδύσσεια" δεν είναι έργα ενός ποιητή, αλλά αποτελούν προϊόν της συλλογικής δημιουργίας πολλών αοιδών-ποιητών. Την τελική όμως μορφή τα χωριστά μέρη του έπους την πήραν μονάχα ύστερα από μερικούς αιώνες από τη δημιουργία τους, τον καιρό του αθηναίου τύραννου Πεισίστρατου, τον 6ο αιώνα.
Με βάση τη θεωρία του Βόλφ ο Λάχμαν δημιούργησε τη "θεωρία των μικρών ασμάτων", σύμφωνα με την οποία η "Ιλιάδα" και η "Οδύσσεια" δημιουργήθηκαν από χωριστά ποιητικά έργα της προφορικής λαϊκής δημιουργίας. Ετσι εξηγούσε ο Λάχμαν τις αντιφάσεις, που συναντιούνται συχνά στα ποιήματα. Ένας απ΄ τους συνεχιστές του Χάχμαν, ο Γκότφριδ Χέρμαν, εξηγούσε τις αντιφάσεις με το ότι στο κείμενο ενός ποιήματος προστέθηκε αργότερα ένα άλλο ποίημα (π.χ. στην "Οδύσσεια" συμπεριλήφθηκε και η "Τηλεπάχεια", δηλ. οι περιπέτειες του Τηλέμαχου, του γιού του Οδυσσέα). Ενάντια στους οπαδούς της "θεωρίας των μικρών ασμάτων" εκστράτευσαν "οι ενωτιστές", που υπεράσπιζαν την ενιαία λογοτεχνική σύνθεση του έπους και την άποψη ότι ο Όμηρος ήταν ιστορικό πρόσωπο. Ένας από τους πρώτους ενωτιστές ήταν ο Νίτς.
Ο ιστορικός Γκρότ παρουσίασε τη "θεωρία του βασικού πυρήνα". Σύμφωνα μ΄ αυτή, τη βάση της "Ιλιάδας" και της "Οδύσσειας" την αποτελούν μικρά έργα, που αργότερα πλάτυναν και αναπτύχθηκαν. Βάση της "Ιλιάδας" ήταν το ποίημα για την οργή του Αχιλλέα, που αργότερα μεγάλωσε με παρεμβολές και προσθήκες. Οι αρχαιολογικές ανακαλύψεις, που έριξαν καινούργιο φως στα γεγονότα στα οποία αναφέρονται τα ποιήματα, και η συγκριτική μελέτη της λαϊκής δημιουργίας των άλλων λαών, όλα αυτά προώθησαν αναμφισβήτητα τη μελέτη της "Ιλιάδας" και της "Οδύσσειας" σαν λογοτεχνικών μνημείων. Ωστόσο πολλά ζητήματα σχετικά με τη σύνθεση, τις εικόνες και τη χρονολογία του έργου παραμένουν ακόμα αξεκαθάριστα. Σήμερα επικρατούν θεωρίες θεωρίες που αμβλύνουν τις ακρότητες των δύο κατευθύνσεων. Πιστεύεται ότι το ελληνικό έπος αναπτύχθηκε από τα παλιά λαϊκά άσματα και τους μύθους για τους θεούς και τους ήρωες. Η προέλευσή τους δεν είναι η ίδια. Πιθανόν οι αρχαιότεροι από τους μύθους να δημιουργήθηκαν στη μυκηναϊκή ακόμα εποχή.
Ο τρωικός πόλεμος και τα γεγονότα που συνδέονταν μ΄ αυτόν έδωσαν αφορμή να γεννηθούν τα πιο πολλά ηρωικά ποιήματα. Στα ποιήματα αναφέρονται ίσως πραγματικά ονόματα μερικών ιστορικών προσώπων, όμως πλάι σ΄ αυτά κινούνται και μυθικές μορφές, που μερικές απ΄ αυτές έχουν θρησκευτική προέλευση. Πραγματικά γεγονότα, που τραγουδήθηκαν στα παλιά έργα, αντικαταστάθηκαν στην πορεία της μακρόχρονης ποιητικής δημιουργίας από μύθους και θρύλους. Στην αφήγηση για τους άθλους των ηρώων προσθέτανε περιγραφές μαχών, ταξιδιών και λογής-λογής περιπετειών, που συνδέονταν μ΄ αυτά. Το υλικό για τα περιπετειώδη θέματα το έδωσαν τα έργα των Φοινίκων και ιδιαίτερα οι οδηγοί.
Στα παλιά χρόνια τους θρύλους σε στίχους τους φύλαγαν και τους μεταβίβαζαν από γενιά σε γενιά οι αοιδοί και οι ραψωδοί. Τους απάγγελναν στις αυλές, μπροστά στους στρατιωτικούς αρχηγούς και τους πολεμιστές τους, στα επίσημα συμπόσια και τις γιορτές. Αργότερα, τον 8ο-7ο αιώνα οι χωριστοί μύθοι και ύμνοι συγκεντρώθηκαν και ξαναδουλεύτηκαν σε λογοτεχνικά έργα-ποιήματα. Στην τελική τους μορφή τα ποιήματα του Ομήρου αποτελούν οργανικά ολοκληρωμένα και αρμονικά έργα, αληθινά αριστουργήματα της παγκόσμιας λογοτεχνίας. Σχηματίστηκαν σαν έργα της προφορικής λαϊκής δημιουργίας και, κατά πάσαν πιθανότητα, γράφτηκαν στην Αθήνα τον 6ο αιώνα στην αυλή του τύραννου Πεισίστρατου. Μπορεί να συμφωνήσει κανείς με τη γνώμη των ερευνητών, που θεωρούν ότι τα ποιήματα του Ομήρου πήραν καλλιτεχνική μορφή στη Μικρά Ασία τον 8ο-7ο αιώνα, στο πλούσιο και πολιτισμένο περιβάλλον της μικροαστικής (αχαϊκής) αριστοκρατίας, που τα εξιστορούμενα στο έπος γεγονότα ήταν προσφιλή και, ιστορικά, κοντινά σ΄ αυτήν. Σαν ιστορική βάση για τα δύο ποιήματα χρησιμεύει ο τρωικός πόλεμος. Γύρω του ξετυλίγονται τα γεγονότα που περιγράφονται στην "Ιλιάδα" και στην "Οδύσσεια". Η μεγάλη ιστορική εποποιία γέννησε μεγάλο λογοτεχνικό έργο. Το θέμα της "Ιλιάδας" είναι η οργή του Αχιλλέα, που στο δέκατο χρόνο του τρωικού πολέμου μάλωσε με τον κυριότερο αρχηγό του στρατού των Αχαιών, τον Αγαμέμνονα. Γύρω απ΄ αυτό το θέμα ξετυλίγεται η περιγραφή της ζωής των Αχαιών και των Τρώων, των αμοιβαίων σχέσεων ανάμεσα στους αρχηγούς και οι σκηνές των μαχών. Την τελευταία συγχορδία αποτελεί η περιγραφή του ενταφιασμού του Εκτορα, γιου του βασιλιά της ΤΡοίας, που σκοτώθηκε στη μάχη. Τους ήρωες τους παραστέκουν οι θεοί, που μερικοί απ΄ αυτούς προστατεύουν τους Αχαιούς κι άλλοι τους Τρώες.
Το θέμα της "Οδύσσειας" είναι η γεμάτη περιπέτειες επιστροφής από την Τροία του βασιλιά της Ιυάκης, Οδυσσέα. Και τα δυό ποιήματα συνδέονται όχι μόνο με την ενότητα του θέματος, μα και με την ενότητα της κοσμοθεωρίας και της κοσμοαντίληψης. Τα ποιήματα υμνούν τη ζωή, τις χαρές της, τον πόλεμο και την ειρηνική δράση με κάποια απόχρωση θλίψης και απαισιοδοξίας. Το ζήτημα πόσο κοντά ή μακριά βρίσκονται τα ποιήματα του Ομήρου από την αντικειμενική πραγματικότητα, είναι συζητήσιμο. Πολλοί επιστήμονες, όπως π.χ. ο Βίλχελμ Ντέρπφελντ, ένας από τους πλησιέστερους φίλους και συνεργάτες του Σλήμαν, προσπαθούν ν΄ αποδώσουν στο ομηρικό έπος σχεδόν ιστορική αυθεντικότητα, να καθορίσουν τους τόπους και τις χρονολογίες των διάφορων γεγονότων. Ταυτόχρονα ο Ντέρπφελντ έχει τη γνώμη ότι ο Όμηρος δεν περιγράφει το παρελθόν, αλλά τον σύγχρονο σ΄ αυτόν ελληνικό κόσμο του 8ου-7ου αιώνα.
Όπως κι αν έχουν τα πράγματα, η "Ιλιάδα" και η "Οδύσσεια" είναι πρώτα-πρώτα ποιητικά έργα. Στα ποιήματα αυτά πολλοί αιώνες τοποθετούνται σε ένα επίπεδο και τα πραγματικά γεγονότα περιπλέκονται με τα φανταστικά σε μια καλλιτεχνική εποποιία. Στα ποιήματα τα γεγονότα δεν εκθέτονται με ιστορική, αλλά με λογοτεχνική διαδοχή. Για λόγους λογοτεχνικοαισθητικής τάξης μερικά γεγονότα μεγαλοποιήθηκαν και συγχρονίστηκαν με την τοτινή εποχή, άλλα πάλι για τους ίδιους λόγους μικρύνανε και παρουσιάζονται σαν πιο παλιά. Στη βάση τους τα ποιήματα του Ομήρου είναι προϊόντα της λαϊκής δημιουργίας, την τελική τους όμως μορφή την πήραν στην εποχή της κυριαρχίας των αριστοκρατικών γενών. Έτσι εξηγούνται οι συμπάθειες προς το αριστοκρατικό καθεστώς, που εκδηλώνονται στην "Ιλιάδα" και στην "Οδύσσεια".
Η αξία των ομηρικών ποιημάτων, σαν ιστορικής πηγής, βρίσκεται στο ότι μας δίνουν τη δυνατότητα να παρακολουθήσουμε σε βασικές γραμμές την εξέλιξη της ελληνικής κοινωνίας, από το αρχαιότατο καθεστώς της κοινότητας των φυλών ως τη δημιουργία της δουλοκτητικής πόλης. Τα ποιήματα περιέχουν άφθονες ζωντανές περιγραφές, εικόνες και λεπτομέρειες της καθημερινής ζωής, που μας επιτρέπουν να μπούμε στη ζωντανή πραγματικότητα.

http://www.politikokafeneio.com/arxea/omiros135.htm