Χαιρετισμός Ρουσόπουλου στην διημερίδα για την λογοτεχνία και τα ΜΜΕ

[Astrolabos]

Kυρίες και κύριοι,
Ένας μαθητής σήμερα είναι πιθανότερο να γνωρίσει τον Καραγάτση από την τηλεόραση, παρά από το βιβλίο. Είναι πιθανότερο να πιάσει στα χέρια του το κείμενο ενός αρχαίου δράματος σε μια έκδοση κυριακάτικης εφημερίδας, παρά επειδή υπήρχε ήδη στο σπίτι. Είναι πιθανότερο να διαβάσει Παπαδιαμάντη ή Κάλβο στο διαδίκτυο, παρά σε έντυπη μορφή. Αν θελήσει κάποτε να γράψει ο ίδιος μαθητής λογοτεχνία, είναι πιθανότερο να δημοσιεύσει τουλάχιστον τις πρώτες δοκιμές του στο διαδίκτυο, παρά σε έντυπη μορφή.

Από την άλλη πλευρά, οι δείκτες της αναγνωσιμότητας της έντυπης λογοτεχνίας διαρκώς ανεβαίνουν, παρότι ο Μιχάλης Λιάπης αναφέρθηκε στην κακή θέση που έχουμε, συνολικά, σε ευρωπαϊκό επίπεδο. Διαρκώς δημιουργούνται νέα ειδικά αναγνωστικά κοινά και αντίστοιχες αγορές για να καλύψουν τις ανάγκες και τις επιθυμίες τους.
Το λογοτεχνικό βιβλίο πιστεύω ότι, όχι μόνο ζει, αλλά και βασιλεύει, ακόμα και μεταλλασσόμενο, όπως για παράδειγμα, κείμενα που γράφτηκαν πρώτα στο διαδίκτυο και για το διαδίκτυο, στο πλαίσιο ενός μπλογκ, συλλέγονται και εκδίδονται.

Η σχέση λογοτεχνίας και Μέσων Μαζικής Ενημέρωσης είναι περιπετειώδης, ήδη από τότε που υφίσταται ο δεύτερος όρος του διπόλου. Το να μιλάμε, λοιπόν, για «συμπόρευση» λογοτεχνίας και ΜΜΕ και μάλιστα στον τίτλο κιόλας αυτής της διημερίδας, είναι μια ευθύς εξαρχής διατύπωση του ζητούμενου. Είναι το «ευχής έργον», ο στόχος στον οποίο καλούμαστε να ενώσουμε τις δυνάμεις μας.
Αφετηρία και προϋπόθεση, βεβαίως, είναι να προσδιορίσουμε τι χαρακτηριστικά θέλουμε να έχει αυτή η συμπόρευση και σε ποια κατεύθυνση θα οδηγεί.

Αρκεί να δει κανείς τις ενότητες της διημερίδας αυτής για να διαπιστώσει το εύρος και το βάθος του ζητήματος. Καθεμιά θα μπορούσε να αποτελεί αυτόνομα το θέμα μιας διημερίδας. Όλες, όμως, αναδεικνύουν και υπογραμμίζουν ένα κομβικό σημείο έντασης:

- Από τη μια μεριά την ανάγκη της σύμπλευσης, της συμπόρευσης, της αξιοποίησης των δυνατοτήτων της λογοτεχνίας από τα ΜΜΕ και αντιστρόφως: Η λογοτεχνία παρέχει ποιοτικό υλικό και κύρος που χρειάζονται τα Μέσα για να νομιμοποιηθούν στη συνείδηση του κοινού τους. Τα Μέσα εξασφαλίζουν στα λογοτεχνικά έργα τη δημοσιότητα που πλέον χρειάζεται, όχι μόνο για να απευθυνθούν στο ήδη υφιστάμενο αναγνωστικό κοινό, αλλά και για να το διευρύνουν.
Η επιρροή, πριν από λίγα χρόνια, της Όπρα Γουίνφρει στο αμερικανικό αναγνωστικό κοινό, η επιρροή των πολύ φημισμένων πια γαλλικών εκπομπών για το βιβλίο -αν και διαφορετικού επιπέδου ποιοτικής στάθμης η μεν από τη δε- είναι χαρακτηριστική της σχέσης αυτής.
- Από την άλλη, την ανάγκη σ’ αυτή τη συμπόρευση καθένας από τους δύο όρους να διατηρήσει σαφώς διακριτό ρόλο, χαρακτήρα και ταυτότητα. Και η έμφαση εδώ είναι περισσότερο στη λογοτεχνία παρά στα Μέσα.

H σχέση αυτή καθίσταται ακόμη πιο σύνθετη σήμερα, σ’ ένα περιβάλλον ραγδαίων αλλαγών, κυρίως, στο χώρο της μαζικής επικοινωνίας. Αλλαγές που παρουσιάζουν τόσο ευκαιρίες, όσο και σημαντικές προκλήσεις, αλλά και κινδύνους.
Επιγραμματικά μόνο παρουσιάζω ένα παράδειγμα:

Η ευκαιρία: Πριν από μια περίπου εβδομάδα, ένα από τα μεγαλύτερα ηλεκτρονικά βιβλιοπωλεία, παρουσίασε την επαναστατική συσκευή του σήμερα –στο πρώτο στάδιό της ακόμη– που επιτρέπει στον αναγνώστη να «κατεβάζει» ασύρματα και να διαβάζει σε ηλεκτρονική μορφή το βιβλίο που επιθυμεί.

Ο κίνδυνος: Να εμπλακεί και η λογοτεχνία -εξέλιξη που ήδη συμβαίνει σε ένα βαθμό- στην αυτοαναφορικότητα των ηλεκτρονικών Μέσων. Να εκπέσει, δηλαδή, στη λειτουργία ενός ακόμη Μέσου που σχολιάζει επιφανειακά και εφήμερα τα όσα συμβαίνουν σήμερα. Να ταφεί η ποιοτική λογοτεχνία κάτω από τόνους και τόνους λογοτεχνίζοντων κειμένων που αναπαράγουν την αφηγηματική λογική και τη φιλοσοφία λειτουργίας πολλών Μέσων.

Και το λέω αυτό, όχι για να υποτιμήσω τα Μέσα -τα Μέσα από τη φύση τους έχουν έναν τέτοιο ρόλο, λόγω της ταχύτητας με την οποία εργάζονται- αλλά για να καταδείξω τη σημαντικότερη διαφορά ανάμεσα στη λογοτεχνία των δύο - λογοτεχνία αυτόνομη και λογοτεχνία στα ΜΜΕ- το βαθμό συμμετοχής του λήπτη, αναγνώστη, θεατή και ακροατή. Είναι κοινός τόπος ότι η ανάγνωση -και μάλιστα της λογοτεχνίας– είναι μια πράξη ενεργή που απαιτεί προσοχή, δέσμευση και εμβάθυνση, σε αντίθεση με την παρακολούθηση της τηλεόρασης που τις περισσότερες φορές είναι παθητική πράξη.

Είναι σημαντικό, λοιπόν, η λογοτεχνία -ή τουλάχιστον ένα σημαντικό μέρος της- να διατηρήσει αυτή την απαίτηση της δέσμευσης. Είναι σημαντικό αυτή η απαίτηση να γίνεται σαφής κάθε φορά που η λογοτεχνία παρουσιάζεται από τα Μέσα. Το γεγονός ότι σήμερα έχουμε λιγότερο ελεύθερο χρόνο και μικρότερες δυνατότητες αυτοσυγκέντρωσης από ό,τι στο παρελθόν, φυσικά και θα αντανακλά στη λογοτεχνία. Όμως η λογοτεχνία είναι, μεταξύ των άλλων αρετών της, ένα από τα ελάχιστα καταφύγια που διαθέτουμε για να ξεφύγουμε από τους ξέφρενους ρυθμούς ζωής που οδήγησαν στη μειωμένη αυτοσυγκέντρωση.
Είναι ένα μέσο αναστοχασμού, μέσο προβληματισμού και αυτογνωσίας, που σήμερα χρειαζόμαστε περισσότερο από ποτέ.

Καταλήγοντας: Τόσο η λογοτεχνία, όσο τα Μέσα έχουν πολλά να κερδίσουν από τη συμπόρευσή τους, αρκεί αυτή η συμπόρευση να γίνεται με όρους σεβασμού εκατέρωθεν και αναγνώρισης της διαφορετικότητάς τους.

Από κει και πέρα - όπως και τα περισσότερα ζητήματα σ’ αυτή τη ζωή – έτσι κι αυτό είναι θέμα παιδείας: Είναι θέμα καλλιέργειας μιας κουλτούρας του αναγνώστη από τη μια πλευρά και μιας κουλτούρας των Μέσων από την άλλη. Στην εποχή της αφθονίας της πληροφορίας, ο στόχος της παιδείας με την ευρύτατη έννοια, είναι περισσότερο από ποτέ να παράγει πολίτες που θα έχουν τη δυνατότητα τις πληροφορίες αυτές να τις αναζητούν και να τις βρίσκουν, να τις αξιολογούν κριτικά, να τις αξιοποιούν στη ζωή και τη δράση τους.

Ο μαθητής στον οποίο αναφέρθηκα στην αρχή, μπορεί να μη δει καμία σειρά που βασίζεται σε έργα Ελλήνων λογοτεχνών, αν δεν έχει έστω μια πρώτη επαφή με το έργο τους και τη σημασία του. Μπορεί ως αυριανός πολίτης να μην αγοράζει εφημερίδες και να μη διαβάζει εφημερίδες, παρά τα όποια δώρα τους -λογοτεχνικά και άλλα- αν δεν έχει μάθει από μικρός μέσω της λογοτεχνίας να διαβάζει κριτικά. Μπορεί να μη διαβάσει ποτέ αρχαίους τραγικούς, Παπαδιαμάντη ή Κάλβο πέρα από τις σχολικές του υποχρεώσεις, αν δεν υποψιαστεί την αξία τους. Και βεβαίως, αυτός ο μαθητής, ποτέ δεν θα παράξει ο ίδιος λογοτεχνία.

Προσωπικά, δεν θα ξεχάσω ποτέ τα χρονογραφήματα του Ψαθά, του Παλαιολόγου, της Βλάχου, του Γερμανού που διάβαζα στις εφημερίδες ή τις εκπομπές ανάγνωσης λογοτεχνικών και θεατρικών κειμένων στο ραδιόφωνο που με έκαναν ως παιδί να ψάχνω σε βιβλία και βιβλιοθήκες. Τέτοιες «ευτυχείς συμπτώσεις», τέτοιες ανακαλύψεις, είναι χρέος όλων μας να τις κάνουμε ολοένα και περισσότερες, ολοένα και πιο διαθέσιμες για τα παιδιά μας, για όλους μας.

Εύχομαι και ελπίζω η σημερινή διημερίδα να είναι η αρχή ενός παραγωγικού προβληματισμού που θα μας βοηθήσει σ’ αυτό το στόχο να πετύχουμε όσο το δυνατόν περισσότερα, όσο το δυνατόν καλύτερα.

Κλείνοντας, επιτρέψτε μου να εκφράσω δημοσίως τη χαρά μου και δυνατά, τόσο γιατί σήμερα και αύριο βρίσκονται εδώ σπουδαίοι εκπρόσωποι της ελληνικής γραμματείας, όπως ο Θανάσης Βαλτινός, ο Κώστας Μουρσελάς, ο Μένης Κουμανταρέας, αλλά και γιατί βρίσκονται σήμερα εδώ διευθυντές μεγάλων εφημερίδων, όπως ο Παντελής Καψής, ο Βαγγέλης Παναγόπουλος, ο Γιάννης Παπουτσάνης, σε ώρα μάλιστα που πρέπει να εκδίδουν την εφημερίδα τους. Και αυτό δείχνει τη σημασία που οι ίδιοι προσωπικά δίνουν, σε αυτό το θέμα που συζητούμε σήμερα και που έχουν αποδείξει ήδη στην πράξη ότι ενστερνιζόμενοι απόψεις και ιδέες, πολύ προτού γίνει αυτή η διημερίδα, το έχουν εντάξει στην ύλη της δικής τους δουλειάς, της δικής τους εφημερίδας.

Σας ευχαριστώ.