Ενας αργός θάνατος στον καναπέ

[fineas]

Tης Μαριας Κατσουνακη

Τι είναι τελικά η οικογένεια; Ανέκδοτο στις παρέες των εργένηδων, όνειρο ζωής, προοπτική, επιλογή, επιβεβλημένη συμπεριφορά, κοινωνικό πρότυπο, εξασθενημένη αξία. Κυρίως: θεσμός σε κρίση. Το επιβεβαιώνουν ιδιωτικές συζητήσεις και επίσημες στατιστικές. «Ενώ μέχρι το 1984 το ποσοστό διαζυγίων κυμαινόταν στο 8%, το 1994 έφτασε το 10%. Από τότε μέχρι σήμερα, οι γάμοι που διαλύονται αυξάνονται με γοργούς ρυθμούς. Ετσι το 2005 ο δείκτης διαζυγίων άγγιξε το 24%» («Κ» 13/05).

Ο,τι για τους κοινωνιολόγους μπορεί να σημαίνει «τέλος του παλαιού τρόπου ζωής», στη γλώσσα των κινηματογραφιστών μεταφράζεται σε κυνικές διαπιστώσεις, άγριες συγκρούσεις ή σαρκαστικούς διαλόγους: «Γιατί θέλεις να παντρευτείς; Είναι μόνο καβγάδες κι ένας αργός θάνατος στον καναπέ». Στην παρατήρηση αυτή ενός περιθωριακού, θυμόσοφου ρακοσυλλέκτη, ο ήρωας της ταινίας του Ισλανδού σκηνοθέτη Φρίντρικ Θορ Φρίντκισον, που αναζητάει «Το νόημα της ζωής», απαντάει αφοπλιστικά: «Μα, δεν έχουμε καναπέ...». Μήπως, λοιπόν, οι σύγχρονοι σχεδιαστές επίπλων θα έπρεπε να λάβουν υπόψη τους την επισήμανση για να προτείνουν λύσεις, λιγότερο αναπαυτικές, σε γάμους που κλονίζονται;

Κι αν ο Ισλανδός δημιουργός αντιμετωπίζει το θέμα μελαγχολικά αλλά και ανάλαφρα, ο Δανός συνάδελφός του Τόμας Βίντεμπεργκ πριν από μια δεκαετία είχε κόψει την ανάσα με την «Οικογενειακή γιορτή». Τα 60χρονα γενέθλια του πατέρα μετατρέπονται σε μακελειό. Η αγάπη υποκρύπτει διαστροφή και ο σεβασμός βαθύ μίσος. Πριν από ένα χρόνο μια μικρή αμερικανική παραγωγή εμφάνισε μια άλλου τύπου δυσλειτουργική οικογένεια στο «Little Miss Sunshine». Το γκροτέσκο και το κοινωνικά ανάρμοστο αποκτούν τη μορφή μιας χαριτωμένης κομεντί - ταινίας δρόμου, όπου η αβλαβής τρέλα απορροφά τις ιδιότυπες συμπεριφορές και οι μη παραδοσιακοί ρόλοι (του παππού, του θείου, του αδελφού) εξισορροπούνται με τη γενναιοδωρία των συναισθημάτων.

Ο κατάλογος είναι μακρύς καθώς η «οικογένεια» αποτελεί προσφιλές κινηματογραφικό θέμα είτε μέσα από περισσότερο στερεοτυπικές αμερικανικές παραγωγές είτε μέσα από ευρωπαϊκές αποκλίσεις. Προβάλλεται ακόμη στις αίθουσες η βραζιλιάνικη «Μυστικά και ψέματα στο σπίτι της Αλίκης» που βοηθάει να αντιληφθούμε ότι η μετάλλαξη του θεσμού της οικογένειας είναι φαινόμενο παγκόσμιο και διηπειρωτικό.

«Ωστόσο, ούτε η κρίση των θεσμών ούτε εκείνη των προτύπων συνεπάγονται αναγκαστικά και κρίση αξιών. Και οι δύο συνεπάγονται διαφοροποίηση του τρόπου πρόσληψης και βίωσης των αξιών», σημειώνει η καθηγήτρια Κοινωνιολογίας Λουκία Μουσούρου στο βιβλίο της «Οικογένεια και οικογενειακή πολιτική». «...Από μιαν άποψη, επομένως, εκείνο που πραγματικά δημιουργεί την κρίση είναι η εμμονή σε πρότυπα συμπεριφοράς που έχουν ξεπεραστεί, με τη λαθεμένη αντίληψη ότι η διατήρηση αυτών των προτύπων σημαίνει και τη διατήρηση των αξιών που αυτά εκφράζουν».

Γιατί ατόνησε όμως η οικογενειακή συνοχή, αποσαθρώνοντας παραδοσιακά σχήματα και ιεραρχίες; Οι μεταβαλλόμενοι ρόλοι της γυναίκας, του άνδρα, των παιδιών, των ηλικιωμένων, δεν θα μπορούσαν να αφήσουν ανεπηρέαστη τη δομή της οικογένειας. Η περίφημη «ρευστότητα», οι εναλλακτικές προτεραιότητες σχέσεων και στόχων. Οι κοινωνικές επιστήμες προσφέρουν ερμηνείες, οργανώνουν την αμηχανία αλλά δεν μπορούν και να την περιορίσουν.

Η οικογένεια είναι μια αρένα στην οποία συνυπάρχουν αγάπη, βία, τρυφερότητα, εντιμότητα, προδοσία, ιδιωτική περιουσία, κοινοκτημοσύνη, επιβολή εξουσίας, συναίνεση, κοινή λήψη αποφάσεων. Κάπως έτσι ορίζει το πλαίσιο ο συγγραφέας Hope Jensen Lichter (από το βιβλίο «Κείμενα κοινωνιολογίας του γάμου και της οικογένειας» - επιμέλεια Χριστίνα Νόβα - Καλτσούνη) και καταλήγει: «Οσο περισσότερο εξετάζει κανείς την οικογένεια τόσο περισσότερο δεν βλέπει τίποτα».

Οταν κλείνει η πόρτα το βράδυ (μετά την επιστροφή όλων των μελών) κάθε σενάριο είναι εφικτό. Η πυρηνική οικογένεια, παρά τις απώλειες, προσπαθεί να επιβιώσει. Τα διαζύγια μπορεί να αυξάνονται, μαζί και οι εκτός γάμου γεννήσεις (5.914, στην Ελλάδα, το 2006) και η μονογονεϊκή εκδοχή (που γνωρίζει εκρηκτική εξάπλωση τα τελευταία χρόνια). Ομως, η ανάγκη του γάμου και της εστίας παραμένει ισχυρή. Εστω και αν οι όροι της συμβίωσης μεταβάλλονται. Ο 50χρονος Ολλανδός συγγραφέας της «Εγκυκλοπαίδειας της βλακείας», Ματάις Φαν Μπόξελ, είπε πρόσφατα σε συνέντευξή του ότι ύστερα από 20 χρόνια γάμου επέλεξε να ζήσουν με τη γυναίκα του σε χωριστά σπίτια. Συναντιούνται καθημερινά, τρώνε μαζί, και το βράδυ ο καθένας επιστρέφει στη βάση του.

Υγιές και, σίγουρα, λιγότερο τραυματικό από ένα πειθαναγκαστικό σχήμα που εμφανίζει ρυτίδες: σημάδια κόπωσης, κατάθλιψης, γήρανσης.

Πολλές μόνες μητέρες, ύστερα από διαλυμένους γάμους, ισχυρίζονται ότι η ζωή τους και η σχέση τους με τα παιδιά τους βελτιώνεται, ενώ αποκτούν και μεγαλύτερη αυτοπεποίθηση. Τι νόημα έχει μια συγκατοίκηση που ασφυκτιά, όπου οι καβγάδες και οι εντάσεις υποκαθιστούν κάθε μορφή επικοινωνίας, όπου η προσωπικότητα παιδιών και γονέων συνθλίβεται κάτω από το βάρος της μη ανοχής;

Μήπως η πυρηνική οικογένεια έχει διαγράψει τον κύκλο της και οι άνθρωποι οφείλουν να αρθρώσουν νέα σύμφωνα συμβίωσης;

Οι σύγχρονες κατοικίες διαμορφώνονται για να φιλοξενήσουν μοναχικές επιλογές. Η ζήτηση μικρών διαμερισμάτων ή ενιαία διαμορφωμένων λοφτ ορίζει και προσδιορίζει τις νέες συνθήκες. Ευρύτητα, ευελιξία, προσωπικός χρόνος, διαθεσιμότητα. Αμοιβαιότητα υπάρχει και στη φυσική απόσταση. Ο διαρκής συγχρωτισμός κρίνεται αναποτελεσματικός.

Οσο περισσότερο στριμώχνεται ο κόσμος μέσα μας, όσο περιπλέκεται, πάσχει, αγωνιά και φαντασιώνει, τόσο αναζητά τη θεραπεία και ανακούφιση εκτός «σπιτιού». Τα «σπιτικά» ερημώνουν, η τυπική οικογένεια ποζάρει μόνο σε καρτ ποστάλ. Οι κορώνες περί κινδύνων, προστασίας, κομβικών σημείων και κομβικών λύσεων, είναι απλώς παρωχημένες. Οι όποιες λύσεις είναι προσωπικές χωρίς να σημαίνει αναγκαία και μοναχικές. Γιατί και η μοναξιά παίρνει το σχήμα των καιρών.
news.kathimerini.gr