Πέτρες από τον ουρανό

[Κασσάνδρα]

Είναι τα απομεινάρια ύλης από την οποία σχηματίστηκε το ηλιακό μας σύστημα. Οι πρόγονοί μας τους προσέδιδαν θεία προέλευση. Σήμερα τις μελετάμε για να ανασυγκροτήσουμε το παρελθόν της Γης.

Δύο ή τρεις φορές τον χρόνο κατά μέσο όρο, φτάνει στην επιφάνεια του πλανήτη μας ένα πέτρινο θραύσμα προερχόμενο από το διάστημα με βάρος τουλάχιστον ένα κιλό. Οι εξωγήινοι αυτοί «αλεξιπτωτιστές» είναι πολύτιμοι τόσο από επιστημονικής όσο και από συλλεκτικής απόψεως. Για του λόγου το αληθές, μανιώδεις συλλέκτες πληρώνουν χιλιάδες ευρώ για ένα και μόνο γραμμάριο μιας πέτρας από τον Άρη ή από τη Σελήνη. Όσο για τους επιστήμονες, είναι η μόνη χειροπιαστή απόδειξη για το πώς ήταν το αρχέγονο ηλιακό σύστημα. Χάρη σε αυτά τα ουρανοκατέβατα πετρώματα καταφέραμε να υπολογίσουμε την ακριβή ηλικία του πλανήτη μας.

Φωτεινά ίχνη
Η Γη δέχεται καθημερινά την επίθεση χιλιάδων διαστημικών εισβολέων. Πρόκειται για τα λεγόμενα μετέωρα ή μετεωροειδή, μικροσκοπικά αντικείμενα με μέγεθος ενός κόκκου άμμου ή ενός σπόρου τα οποία καίγονται στην ατμόσφαιρα προτού φτάσουν στην επιφάνεια της Γης. Τα μετεωροειδή, μεγαλύτερα σε μέγεθος, προσκρούουν πάνω στη γήινη επιφάνεια γι’ αυτό ονομάζονται μετεωρίτες. Αν ένας παρατηρητής κοιτάξει προσεκτικά τον νυχτερινό ουρανό θα εντοπίσει από πέντε μέχρι και δέκα μετέωρα την ώρα. Λόγω των τριβών που αναπτύσσονται από την επαφή τους με την ατμόσφαιρα της Γης, σχηματίζονται φωτεινές τροχιές στον σκοτεινό ουρανό. Οι αποχρώσεις της τροχιάς τους εξαρτώνται από τη θερμοκρασία και από τη χημική σύνθεση του εξωγήινου σώματος.

Διαστημικές βόμβες
Τα περισσότερα μετέωρα εξαφανίζονται σύντομα, αφού καίγονται λόγω της τριβής τους με την ατμόσφαιρα. Αυτά χαρακτηρίζονται ως πεφταστέρια, στην πραγματικότητα όμως πρόκειται για μικρά θραύσματα κομητών συνήθως από πάγο. Άλλα μετέωρα σώματα μεγαλύτερης μάζας προκαλούν εκρήξεις με ισχύ μεγατόνων, ανάλογη με εκείνη μιας ατομικής βόμβας. Στις 30 Ιουνίου του 1908, μια έκρηξη δέκα μεγατόνων συνέβη κοντά στην περιοχή Τουνγκούσκα της Σιβηρίας. Οι ειδικοί πιστεύουν ότι οφείλεται σε ένα ουράνιο σώμα που εξερράγη σε ύψος οκτώ χιλιομέτρων από την επιφάνεια του εδάφους αποτεφρώνοντας ογδόντα εκατομμύρια δέντρα σε μια έκταση 2.200 τετραγωνικών χιλιομέτρων, όσο ολόκληρος ο Νομός Κορινθίας.

Επισκέπτες από μακριά
Ευτυχώς, τα περισσότερα μετέωρα δεν εκρήγνυνται με τόση καταστροφική δύναμη. Ορισμένα φτάνουν στην επιφάνεια του πλανήτη δημιουργώντας μεγάλους κρατήρες, ενώ άλλα θρυμματίζονται σε μικρές πέτρες οι οποίες πέφτουν στη Γη χωρίς να δημιουργούν κρατήρες.
Οι πιο κοινοί μετεωρίτες είναι οι χονδρίτες, οι οποίοι αντιπροσωπεύουν το 86% του συνολικού αριθμού όσων φτάνουν στο έδαφος. Ονομάζονται έτσι επειδή περιέχουν χόνδρους, μικρά σφαιρίδια από πυριτικά άλατα. Οι χονδρίτες είναι η πλέον άμεση μαρτυρία για το πώς ήταν το ηλιακό μας σύστημα πριν από 4,5 δισεκατομμύρια χρόνια, τότε που η Γη μόλις είχε αρχίσει να σχηματίζεται. Εκείνη την εποχή δεν υπήρχε ακόμη ο κενός χώρος μεταξύ των πλανητών όπως υφίσταται σήμερα. Πετρώματα, σκόνη και κομμάτια πάγου όλων των διαστάσεων αιωρούνταν στο διάστημα. Σταδιακά άρχισαν να συσσωρεύονται, με αποτέλεσμα να σχηματιστούν οι πλανήτες. Ό,τι απέμεινε από αυτά τα πανάρχαια πετρώματα, σήμερα εντοπίζεται στη Ζώνη των Αστεροειδών, ανάμεσα στους πλανήτες Άρη και Δία. Κάθε τόσο κάποια τίθενται εκτός τροχιάς εξαιτίας των μεταξύ τους συγκρούσεων καθώς προσεγγίζουν στη Γη.

Σπάνια θραύσματα
Για τους επιστήμονες, οι χονδρίτες που έρχονται από το διάστημα είναι εξαιρετικά σημαντικοί επειδή δεν υπάρχουν πουθενά αλλού, ούτε στη Γη ούτε σε οποιονδήποτε άλλο πλανήτη του ηλιακού μας συστήματος. Η αιτία είναι η βαρύτητα, η οποία κατά τη διάρκεια του πλανητικού σχηματισμού «τράβηξε» τα βαρύτερα χημικά στοιχεία προς το κέντρο, ενώ τα ελαφρύτερα παρέμειναν πάνω στην επιφάνεια των πλανητών.
Εξίσου σημαντικά για την επιστημονική έρευνα είναι και τα θραύσματα σιδήρου που προέρχονται από τη διάσπαση των αστεροειδών. Όπως και στην περίπτωση των χονδριτών, ο αρχέγονος σίδηρος καταποντίστηκε στο κέντρο του πλανήτη μας, ως εκ τούτου τα μόνα δείγματα που έχουμε προέρχονται από τη διάσπαση των αστεροειδών. Κάτι ανάλογο συνέβη στον αστεροειδή Vesta (Βέστα), με διάμετρο 500 χιλιόμετρα, ο οποίος παρουσιάζει εμφανή σημάδια βίαιης σύγκρουσης. Αποτέλεσμα αυτής της σύγκρουσης είναι μερικά θραύσματά του Vesta πάνω στη Γη.
Οι μετεωρίτες που προέρχονται από αστεροειδείς όπως ο Vesta ταξινομούνται σε τρεις κατηγορίες: Οι σιδηρίτες είναι πλούσιοι σε σίδηρο και προέρχονται από τον πυρήνα του αστεροειδούς, oι αερόλιθοι είναι πετρώδεις και προέρχονται από την επιφάνεια, ενώ οι σιδηρόλιθοι βρίσκονται σε ενδιάμεση κατάσταση.

Σιδηρός χρυσός…
Στο «χρηματιστήριο» εξωγήινων πετρωμάτων, οι μετεωρίτες που κοστίζουν περισσότερο είναι αυτοί που προέρχονται από τα γειτονικά με τη Γη ουράνια σώματα. Ένας μετεωρίτης από τον Άρη μπορεί να στοιχίζει πάνω από 1.000 ευρώ το γραμμάριο και ένας σεληνιακός μπορεί να ξεπεράσει τα 10.000 ευρώ το γραμμάριο. Αντίθετα, οι σιδηρίτες στοιχίζουν μόλις λίγα ευρώ το γραμμάριο. Δεν συνέβαινε όμως το ίδιο σε παλαιότερες εποχές. Στην αρχαιότητα οι σιδηρίτες ήταν πιο πολύτιμοι διότι αποτελούσαν μια πρώτης τάξεως πηγή σιδήρου. Η αρχαιολογική σκαπάνη έφερε στο φως διάφορα ευρήματα που αποδεικνύουν ότι ανθρώπινοι πληθυσμοί επεξεργάζονταν τον σίδηρο των μετεωριτών πριν από την Εποχή του Σιδήρου.

Μαργαριτάρια και δάκρυα
Το 204 π.Χ. οι Ρωμαίοι πήραν από την πόλη Πεσινούντα, στη Μικρά Ασία, μια πέτρα που οι ντόπιοι θεωρούσαν ιερή. Κατά πάσα πιθανότητα ήταν ένας μετεωρίτης τον οποίο μετέφεραν στη Ρώμη και τον τοποθέτησαν στον ναό της Nίκης. Και ο μαύρος λίθος του Ισλάμ, τον οποίο λατρεύουν οι μουσουλμάνοι, είναι μάλλον ένας μετεωρίτης ή ό,τι απέμεινε από την πρόσκρουση ενός μετεωρίτη. Eίναι τοποθετημένος στην Κάαμπα, ένα κτίριο κυβικού σχήματος στο κέντρο του μεγάλου τεμένους της Μέκκας και κάθε χρόνο τον προσκυνούν εκατομμύρια πιστοί. Πρόκειται για χονδρίτη ή τηκτίτη, υαλώδες υλικό που σχηματίζεται από την τήξη του εδάφους μετά την πρόσκρουση με μετεωρίτες. Οι τηκτίτες έχουν σφαιρικό σχήμα, γι’ αυτό ονομάζονται μαργαριτάρια ή δάκρυα. Τα υπολείμματα των προσπτώσεων των μετεωριτών ανέκαθεν γοήτευαν τους αρχαίους Αιγυπτίους. Το αποκαλούμενο Lybian glass (Γυαλί της Λιβύης), μια πρασινωπή υαλώδης ένωση η οποία δημιουργήθηκε μετά την πρόσκρουση ενός μετεωρίτη, θεωρούνταν ιερή και πολύτιμη. Στο κοιμητήριο του Καΐρου φυλάσσεται ένα κόσμημα του Τουταγχαμών πάνω στο οποίο υπάρχει ένας σκαραβαίος από Γυαλί της Λιβύης.

Αμινοξέα και διαμάντια
Δεν είναι όλοι οι μετεωρίτες από πετρώδες ή μεταλλικό υλικό. Κάποιοι άλλοι είναι πλούσιοι σε άνθρακα όπως οι ανθρακούχοι χονδρίτες. Αυτοί προέρχονται από την εξωτερική ζώνη των αστεροειδών και περιέχουν μικροσκοπικά διαμάντια και αμινοξέα, βασικά συστατικά των πρωτεϊνών, μορίων που αποτελούν έναν από τους δομικούς λίθους της ζωής πάνω στη Γη. Ορισμένοι επιστήμονες πιστεύουν ότι αυτού του είδους οι μετεωρίτες «γονιμοποίησαν» τον πλανήτη μας μεταφέροντας νερό και αμινοξέα, βασικά συστατικά από τα οποία αναπτύχθηκε η ζωή.

http://www.focusmag.gr